Punjab Water : ਬੰਜਰ ਹੁੰਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ... ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸਮਝੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖੜਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੰਕਟ ?
Punjab Water : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Punjab Water Level : ਪੰਜਾਬ 'ਪੰਜ' ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ-ਭਰੀਆਂ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ 'ਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਕੱਢੇ ਜਾਣ, ਸਸਤੀ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਢਿੱਲ-ਮੱਠ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ, ਜਦੋਂ ਹੁਣ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਖੁਦਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਜਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ?
NDTV ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਅੰਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ "ਰੈੱਡ ਜ਼ੋਨ" ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾ. ਕਮਲ ਵੱਟਾ ਰਾਜ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ (CGWB) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਭਰਪਾਈ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ।
3 ਸਾਲ ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਿੱਲੀ ਦਾ ਐਨਕਾਊਂਟਰ ! ਗਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਰਫੂ-ਚੱਕਰ
ਡਾ. ਵੱਟਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਬੋਰਡ ਦੇ 2025 ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ 26.27 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਲਾਨਾ ਕੱਢਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਿਰਫ 16.80 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ 156.36% ਹੈ। ਭਾਵ, ਹਰ 100 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਲਗਭਗ 156 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ।"
ਇਹ ਘਾਟ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਕਮੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ "ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ" ਹੁਣ ਆਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਵਾਦ ਹਨ।
ਡਾ. ਵੱਟਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਕਟ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਗੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਰਾਜ ਦੇ 153 ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 111, ਜਾਂ 72.55%, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 25 ਹੋਰ ਬਲਾਕ 'ਨਾਜ਼ੁਕ' ਜਾਂ 'ਅਰਧ-ਨਾਜ਼ੁਕ' ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।" ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 17 ਬਲਾਕ 'ਸੁਰੱਖਿਅਤ' ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ 2023 ਵਿੱਚ 164% ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 2025 ਵਿੱਚ 156% ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡਾ. ਵੱਟਾ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਨੂੰ "ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਧਾਰ" ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ?
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਡਾ. ਸਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਾਵੇਜਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਬਾਵੇਜਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ (ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "1998 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਭਗ 14 ਮੀਟਰ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ 8 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਭੂਮੀਗਤ ਤੋਂ 21 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੰਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।"
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੱਧ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਗਿਰਾਵਟ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਹੈ। ਡਾ. ਬਾਵੇਜਾ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁੱਗਣੀ ਦਰ ਨਾਲ ਅਸਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਔਸਤ ਗਿਰਾਵਟ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ - ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ - ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਪਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਹਰ ਸਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲੋਂ 13 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਲਘਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਕਟ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਹਨ ਅਸਲ ਕਾਰਕ ?
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇੰਨਾ ਹੇਠਾਂ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ?
ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੁਨੀਲ ਮਿੱਤਲ, ਨੀਤੀਗਤ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲ ਚੋਣ ਅਭਿਆਸਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਚੌਲ-ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਟਿਊਬਵੈਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੇਰੋਕ ਨਿਕਾਸੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੀਚਾਰਜ ਦੀ ਦਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।"
TATA ਦਾ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤੋਹਫ਼ਾ ! ਕਾਰਾਂ 'ਤੇ 1.25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਮਿਲੇਗਾ ਲਾਭ, ਚੈਕ ਕਰੋ Offer
ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਿਰਜੇ ਕਾਰਕ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿੱਤਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਵਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ, ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਮਾਨਸੂਨ, ਅਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੀਚਾਰਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"
ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਰੀਚਾਰਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੋਖਣ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕੰਕਰੀਟ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਅਸਰ
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਪੁਰਾਣੀ ਜਲੋੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਪੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਪਰਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਖਣਿਜ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿੱਤਲ ਡੂੰਘੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਡੂੰਘੀ ਜਲੋੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਲੂਣ, ਬਾਈਕਾਰਬੋਨੇਟ, ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ, ਫਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਅਕਸਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।"
ਮਾਲਵਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿੱਤਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਮਾੜੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਚੁਣੌਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਫਲੋਰਾਈਡ, ਖਾਰਾਪਣ, ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ, ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ TDS/EC ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਕਸਰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਟੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿੱਤਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਯੂਰੇਨੀਅਮ-ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਨ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓਲੌਜੀਕਲ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਸਿਹਤ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਲੋਰਾਈਡ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਥੇਮੋਗਲੋਬਿਨੇਮੀਆ ('ਬਲੂ ਬੇਬੀ ਸਿੰਡਰੋਮ') ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਖਾਰੇਪਣ ਅਤੇ ਸੋਡੀਅਮ ਦੇ ਪੱਧਰ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।"
2039 ਤੱਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਥਿਤੀ, ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਝਾਅ
ਡਾ. ਬਾਵੇਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "CGWB ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ 2039 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ 300 ਮੀਟਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦੇਵੇਗੀ।"
ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਡਾ. ਵੱਟਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਇੱਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਮੌਜੂਦਾ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਖਾਰੇਪਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਚੌਲ-ਕਣਕ-ਅਧਾਰਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।"
ਖੇਤੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਮਾਹਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀਗਤ ਕਾਰਵਾਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਵੱਟਾ ਨੇ ਇਸ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਰੋਡਮੈਪ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗੀ, ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਭਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਉਪਜ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਧੀਨ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਉਣ, ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ (DSR) ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਗਿੱਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਕਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਰੀਚਾਰਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਦਹਾਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗਾ।"