Sonia Gandhi ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਚ 1984 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਜਿਕਰ, ਕਿਹਾ - ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਪੂਰਾ ....

Sonia Gandhi's book mentions 1984 riots : ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ "ਦੁੱਖਦਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਨਾਕ" ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਬਿਲੰਗਿੰਗ: ਏ ਜਰਨੀ ਆਫ਼ ਲਵ" ਵਿੱਚ 1984 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ (ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। 

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ : 

Pratiksha Tondwalkar : ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤੋਂ SBI ਦੀ AGM ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, 60 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਸੋਨੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਕਤਲ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਭੜਕ ਉੱਠੇ। ਮਾਸੂਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਲੁੱਟੇ ਗਏ ਜਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਰਾਤ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਲਗਭਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਬਾਹਰ ਗਏ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। 

ਸੋਨੀਆ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਾਹਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ "ਖੂਨ ਨਾ ਵਹਾਓ, ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਵਹਾਓ।" 

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਦਨਾਕ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਸਦਮਾ ਅਤੇ ਡਰ ਉਸਦੇ ਮਨ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, "ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ, ਰਾਜੀਵ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਸੂਮ ਆਦਮੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜਿਹੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਨਿੱਜੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਉਸ ਪਲ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।" 

ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਤਕਰਾ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ।" 

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਢਾਂਚਾ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 1984 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। 

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ (ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ "ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਇੱਕ ਕਤਲੇਆਮ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੱਭਿਅਕ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਭਾਰੂ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਦਰਦਨਾਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।" 

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧਿਕ ਮਾਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਜਾਂ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ। ਸੋਨੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਆਰਐਸਐਸ ਮੈਂਬਰਾ ਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਕਈ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਐਫਆਈਆਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

ਸੋਨੀਆ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਚਾਰ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਨੌਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਟੀਮਾਂ (SITs) ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਾਮਲੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬਿਤ ਹਨ। ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। " 

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ  ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।" ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।" 

ਸੋਨੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "1984 ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਉਦੋਂ ਅਤੇ ਨਾ ਕਦੇ।" ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਖਾਮੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਮੱਸਿਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

- PTC NEWS

Join Whatsapp Channel