ਉਹ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟਣਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ,ਪਰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਖਬਰ ਰਿਹਾ , ਔਰਤ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਜਿਆ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ !
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਉਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਤੱਕ ਅੱਪੜਦੀ ਹੈ ।
ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਟਕ ਸਿਰਜੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਝਲਕ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਹਰ ਰੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ,ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਤੰਦਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੇ ਤੋੜ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ,ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀਆਂ ਕਦੇ ਦੱਬੀਆਂ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਠੀਆਂ ਪੀਘਾਂ ਦੀ , ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਨਾਟਕ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਇਹ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਜੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਤੇ 1944 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਔਰਤ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਔਰਤ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰਵਾਂ ਕਰਨ 'ਚ ਮਸ਼ਰੂਫ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਰਦ ਉਸਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ ।
ਬੇਗਾਨੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਨਾ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਲੋਹਾ ਕੁੱਟਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਤੀ ਦੇ ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਸੰਤੀ ਗਾਰਗੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜਿਆ ਨਾਟਕ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਤੇ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਜਬ ਕਰਦੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬੀਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਕੂ ਸੰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟਣਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਔਰਤ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰੰਝ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਮਾਮ ਉਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਨੀ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਉਸਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਬਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਲਾਜ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਹੇਠਾਂ ਸਮੋਈ ਰੱਖਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਈ ਤੁਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੱਜਣ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ ਜੋ ਸੰਤੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਦਰ ਡੁੱਬਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕੋਸਾਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸੰਤੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸੰਤੀ ਦੇ ਘਰ ਆਨੇ ਬਹਾਨੇ ਫੇਰੇ ਮਾਰਨਾ 'ਤੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਸੰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਨਾ , ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਦੁਹਾਈਆਂ ਦੇਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਇੰਝ ਹੀ ਤੁਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤੀ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਵੇ ਪਰ ਸੰਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਉਸਦੇ ਤਮਾਮ ਖਾਬ ਅਧੂਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ
ਸੰਤੀ ਦੀ ਧੀ ਬੈਣੋ ਦਾ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦੀ ਦਾ ਸਰਬਣ ਨਾਲ ਦੌੜ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਾਕੂ ਦੁਆਰਾ ਮੌਤ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ ਜਾ ਬੈਠਣਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।ਬੈਣੋ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਸਨੂੰ ਨਸੀਹਤਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਉਸਦੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੁਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਨਕਾਰਤਾ, ਮੁਹੱਬਤ ਵਿਹੂਣਾ ਵਤੀਰਾ , ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ , ਲੋਹੇ ਦੀ ਭੱਠੀ 'ਚ ਤਪਦਾ ਲੋਹਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧੁਆਂਖੀ ਉਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹਓ ਪਰੇ ਕਰ ਕਾਕੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਕੂ ਦਾ ਬੇਗਾਨੀ ਔਰਤ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਭੁੱਸ ਉਦੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਗਾਰਗੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀਆਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹ ਲੈਣਾ ਕਾਬਲ-ਏ-ਤਾਰੀਫ ਹੈ।ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸਮਾਜੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਕਤ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁੱਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਧ ਛੁਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ । ਸਾਮਜਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਇਸ ਕਦਰ ਬਗਾਵਤ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰ ਸਕਦੀ , ਪਰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਅਕਸਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ , ਜ਼ੁਲਮ , ਅਣਖ ਖਾਤਿਰ ਕਤਲ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰੰਗਕਰਮੀ ਮੰਚ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਦਿੱਗਜ ਰੰਗਮੰਚ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਡਾਇਰੈਕਟ ਮੰਚਪ੍ਰੀਤ ਮੰਚ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ । ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਨਣ ਕੇ ਮੰਚਪ੍ਰੀਤ ਜੀ ਨੇ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।
ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਪੜ ਕੇ ਹਰ ਕੋਈ ਕੀਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਨਾਟਕ "ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ" ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਉੱਘੇ ਟੀਵੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਨੀਤਾ ਸ਼ਬਦੀਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਉੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ।
—PTC News
